Stulecie praw wyborczych kobiet

Rok 2018 jest wyjątkowy w historii naszego kraju. Oprócz stuletniej rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę szczególny jubileusz obchodzą także wszystkie Polki. Dokładnie 100 lat temu wywalczyły one prawa wyborcze równe prawom, które posiadali już mężczyźni. Z tej okazji miasto Poznań postanowiło przyjrzeć się historii swoich kobiet i nagrodzić te najbardziej zasłużone, ambitne i odważne, przeprowadzając plebiscyt "Poznanianka Stulecia", który towarzyszy również wyborowi "Poznanianki Roku 2018".

Historia kobiet przed zdobyciem praw wyborczych oraz w ciągu następnych 100 lat nie zawsze była łatwa. Wpływ miał na to szereg czynników. W dużej mierze były to kwestie historyczne i polityczne. Komu i czemu zawdzięczamy obecną swobodę prawną kobiet? Kto na przestrzeni wieku odegrał ważne role, a jakie fakty mogły osłabić i zdemotywować Polki podczas tej walki? Przyjrzyjmy się bliżej ważnym postaciom oraz wydarzeniom, które ukształtowały obecną sytuację.

Przed zdobyciem praw

Na przełomie XIX i XX w Europie działał szereg organizacji kobiecych, które działały w imię równych praw dla kobiet. W Polsce sytuacja była odmienna, gdyż kraju nie było na mapie. W każdym z zaborów przepisy były inne, więc trudno było Polkom mówić wspólnym głosem i być skutecznymi na każdym z terenów. Oczywistym więc jest fakt, że powstające kobiece organizacje obok walki o prawa, za cel miały też dążenie do niepodległości. Takim ruchem były Entuzjastki na czele z Narcyzą Żmichowską. Członkinie chciały, aby kobiety były bardziej aktywne w życiu publicznym oraz by poprawiła się ich sytuacja w dziedzinie edukacji. Grupa działała w latach 1840-1850, jednak prześladowania polityczne położyły kres jej funkcjonowaniu.

W przypadku innych grup było podobnie - z racji trudnej sytuacji politycznej Polski, kobietom niełatwo było utworzyć stowarzyszenia, które dążyły do oficjalnego zatwierdzenia ich praw. Swoją energię w dużej mierze poświęcały ucząc innych języka polskiego oraz przekazując historię kraju, dawne zwyczajów i kultury. Z biegiem czasu pragnęły jeszcze więcej, jednak system nauczania zakazywał kobietom studiowania na uniwersytetach, dlatego też decydowały się na edukację w innych krajach. Jedną z takich kobiet była Maria Curie-Skłodowska, która stała się wzorem dla innych Polek oraz dowodem, że będąc kobietą także można osiągnąć wiele.

W kraju przeszkodą były przepisy - na przykład na części terenów kobiety nie mogły być członkami stowarzyszeń o charakterze politycznym. To pchnęło ich do organizowania wielu nieoficjalnych kongresów lub ruchów, które w swych statutach pomijały cele polityczne.

Rok 1918 rokiem przełomowym

Tworzenie w Polsce pierwszych partii politycznych niekoniecznie zmieniło sytuację kobiet. Nurty lewicowe w innych krajach sympatyzowały z ideą równości, jednak w Polsce tę kwestię pomijano. Co istotne, wiele ugrupowań twierdziło, że równouprawnienie kobiet może być nawet przeszkodą w odzyskiwaniu niepodległości kraju. Część z nich uważała z kolei, że miejscem kobiety jest dom. Głównym celem partii ówcześnie nie było wyrównanie praw kobiet. Polki musiały wziąć to w swoje ręce - postulowały zakładanie oddzielnych organizacji kobiecych i były przeciwko łączeniu ich z innymi partiami politycznymi.

Oficjalne zrzeszenia działające w imię praw kobiet powstawały na początku XX wieku. Wśród najpopularniejszych należy wymienić dwa ośrodki Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich. Pierwszy z nich znajdował się w Warszawie i kierowała nim Paulina Kuczalska-Reinschmit, którą można uznać za jedną z najbardziej zasłużonych polskich sufrażystek. Natomiast drugi ośrodek znajdował się w Krakowie, na jego czele stała między innymi Maria Dulębianka. Oba oddziały ściśle współpracowały ze sobą, a każdy z nich wydawał swoje pismo poświęcone prawom kobiet.

Ruchy podejmowały różnie taktyki, aby ideę równości nagłośnić: od wcześniej wspomnianych pism, poprzez zbieranie podpisów pod petycjami żądającymi przyznanie praw wyborczych kobietom aż do organizacji wykładów, które wygłaszały najwybitniejsze Polki. Podejmowano również próby kandydowania na urzędy. Maria Dulębianka kandydowała na posłankę miasta Lwowa, jednak wszystkie oddane na nią głosy zostały unieważnione.

Gdy nadzieje na odzyskanie niepodległości stawały się bardziej realistyczne, kobiety zaczęły podejmować decydujące kroki. W 1917 zorganizowano konferencję, a na niej wytypowano delegację, która miała rozmawiać z tworzącym się rządem polskim. Czołową postacią była wtedy dr Budzińska-Tylicka, która potem została posłanką na Sejm.

Oficjalnie równe prawa wyborcze kobiety uzyskały 28 listopada 1918, kiedy to generał Józef Piłsudski wydał pierwszą oficjalną regulację prawną dotyczącą wyborów w niepodległej Polsce.

Art. 1

"Wyborcą do Sejmu jest każdy obywatel państwa bez różnicy płci, który do dnia ogłoszenia wyborów ukończył 21 lat."

Art. 7

"Wybieralni do Sejmu są wszyscy obywatele (ki) państwa, posiadający czynne prawo wyborcze, niezależnie od miejsca zamieszkania, jak również wojskowi."

W pierwszej konstytucji, która została uchwalona w 1921 roku, znalazły się zapisy o podobnym brzmieniu, które potwierdzały te ustalenia.


Pierwsze wybory parlamentarne i dalszy rozwój wydarzeń

Rok 1919 to data przeprowadzenia pierwszych wyborów parlamentarnych w naszym kraju. Kobiecy elektorat okazał się przydatny - część mężczyzn nadal przebywała na froncie. Przez to w większych miastach doszło do sytuacji, że odsetek kobiet wśród głosujących był wyższy. W Warszawie i Krakowie stanowiły one około 58% ogółu wyborców. Jeśli chodzi o bierne prawo wyborcze - sytuacja była odmienna. Kobiety umieszczano na końcu list wyborczych. Co więcej, stanowiły one tylko 2% kandydujących. Dlatego też w okresie międzywojennym kobiety zajmowały niewiele miejsc w Sejmie i Senacie - łącznie w całym okresie 1919-1939 piastowały 41 mandatów poselskich i 20 senatorskich.

Do pierwszego w niepodległej Polsce Sejmu wybrano 8 posłanek. Wśród nich znalazły się: Gabriela Balicka, Jadwiga Dziubińska, Irena Kosmowska, Maria Moczydłowska, Zofia Moraczewska, Zofia Sokolnicka - jedna z nominowanych do tytułu Poznanianka Stulecia, Franciszka Wilczkowiakowa oraz Anna Piasecka. Skupiały się na pracy w obszarach oświaty, opieki społecznej, ale również współtworzyły konstytucję kwietniową.

Zofia Sokolnicka, związana z Poznaniem, bardzo często zabierała głos w trakcie obrad sejmowych - aż 18 razy w latach 1922-1927. Poza tym współtworzyła 20 ustaw i zgłosiła 26 interpelacji i wniosków. Była bardzo skuteczna w walce o rozwój i ulepszenie polskiej oświaty.

Okres po II wojnie światowej i ówczesna sytuacja kobiet

Koniec II wojny światowej w wielu krajach to data, kiedy kobiety uzyskiwały prawa wyborcze. Warto zaznaczyć, że Polki to prawo posiadały już od kilkudziesięciu lat. Proces "równania" szedł już krok dalej w naszym kraju. Polska była wyniszczona wojną, więc każde ręce do pracy były potrzebne. Dlatego też głoszono wtedy hasła propagujące pracę zawodową kobiet. Ponadto utrzymywano i stosowano przepisy, które były uważane za "przywileje" kobiet. Były to między innymi kwestie związane z macierzyństwem (urlopy, zwolnienia) oraz wcześniejszy wiek emerytalny.

W polityce emancypacji kobiet jednak nie było. System totalitarny ograniczał rolę parlamentu, a ważne role publiczne były pełnione przez przedstawicieli partii komunistycznej. Poza tym kobiety nie piastowały wysokich stanowisk. Tak też było w Polsce. Dla nich w polityce nie było miejsca. Co więcej, w praktyce społecznej kobiety zarabiały mniej niż mężczyźni i zajmowały o wiele mniej kierowniczych stanowisk niż mężczyźni.

W 1945 r. powstała Społeczno-Obywatelska Liga Kobiet, a rok wcześniej Związek Kobiet Polskich im. Marii Konopnickiej. W tym okresie historycznym należy też zwrócić także uwagę na rok 1956, kiedy to Zofia Wasilkowska została pierwszą polską ministrą.

Zmiany zapoczątkowane przez "Solidarność"

Kobiety prężnie działały także w latach osiemdziesiątych. Świadczy o tym na przykład protest przeciwko zwolnieniu Anny Walentynowicz. To wydarzenie dało początek rewolucji społecznej, która w ciągu najbliższych lat doprowadziła do upadku komunizmu w Polsce. Kobiety uczestniczyły wtedy aktywnie w działalności ruchu "Solidarność". Stanowiły 45% ogółu uczestników - było ich około 4,5 mln. Ważnym momentem były też obrady Okrągłego Stołu w 1989. Wśród 26 delegatów strony opozycyjnej znalazła się tylko jedna kobieta - była to Grażyna Staniszewska.

Ciekawym zjawiskiem tuż po odzyskaniu demokracji w Polsce, jak i w wielu innych krajach, jest fakt, że liczba kobiet w parlamencie spadła. Wcześniej i tak odnotowywano ich niewielki odsetek - w granicach 23%.

Współczesność i stanowiska kobiet

W czasach obecnych rola kobiet rośnie, a one same pełnią coraz ważniejsze funkcje w różnych dziedzinach życia. Już w 1992 pierwszą premierką została Hanna Suchocka, która znalazła się w szerokiej liście nominowanych na Poznaniankę Stulecia. Również kobieta miała niemały wkład w pierwszy projekt ustawy o związkach między osobami tej samej płci. Stało się to w 2003 roku, a autorką projektu była Maria Szyszkowska.

Istotną datą w rozwoju praw kobiet miał rok 2011. Wszedł wtedy w życie znowelizowany kodeks wyborczy, który mówił, że na listach wyborczych gwarantuje się minimum 35% miejsc mężczyznom i kobietom. Natomiast rok temu Sejm Rzeczpospolitej oficjalnie ustanowił rok 2018 Rokiem Praw Kobiet, aby uczcić tę wyjątkową rocznicę. Miasto Poznań również nie przeszło obojętnie wobec tej daty.

Historia rozwoju praw kobiet jest wielowątkowa i posiada wiele bohaterek. Każda z nich włożyła wiele wysiłku, czasu i wiedzy, aby dziś kobiety cieszyły się z pełni praw wyborczych, a także mogły rozwijać się w innych dziedzinach. Swoje własne grono zasłużonych kobiet w historii posiada także nasze miasto. Oprócz 10 kandydatek, które biorą udział w ścisłym finale plebiscytu na "Poznaniankę Stulecia", zespół ekspercki wskazał także inne kobiety, które swą postawą i działaniami wniosły wiele dla miasta. Na szerokiej liście kandydatek znalazły się takie postacie jak: Małgorzata Musierowicz, Krystyna Feldmann, Maria Parandowska, Monika Gruchmanowa, Ewa Wycichowska, Anna Wolff-Powęska, Helena Przybyłek-Porębna, Hanna Suchocka, Aleksandra Banasiak, Aneta Konieczna-Pastuszka, Eugenia Piasecka-Zeyland, Ludwika Dobrzyńska-Rybicka, Magdalena Abakanowicz, Izabela Gustowska, Krystyna Miłobędzka, Magdalena Warkoczewska, Teresa Rabska i Izabela Cywińska.

Źródła:

https://www.kongreskobiet.pl/Content/uploaded/files/Chcemy%20calego%20zycia%205.pdf

https://www.kongreskobiet.pl/Content/uploaded/files/Chcemy%20calego%20zycia%205.pdf

https://www.kongreskobiet.pl/Content/uploaded/files/Walka%20kobiet%20o%20prawa%20wyborcze%20-%20prof_%20M_Fuszara.pdf