Spacer rozpoczniemy przy ul. Fredry, a zatrzymamy się dłużej w okolicach skrzyżowania al. Niepodległości z ul. Karola Libelta. Wyjaśnię też na wstępie, że tytuł i śródtytuły do listopadowego spaceru pochodzą z wiersza Stanisława Barańczaka, w latach młodości mieszkającego nieopodal celu naszej wycieczki.
W pierwszych latach XX wieku rozpoczęto w Poznaniu burzenie jednej z najpotężniejszych twierdz w państwie pruskim. Na miejscu pierścienia fortyfikacji urbanista niemiecki Joseph Stübben, który przewodniczył Królewskiej Komisji Rozbudowy Poznania, wytyczył reprezentacyjną ulicę obiegającą śródmieście. Częścią tzw. "ringu Stübbena" jest obecna al. Niepodległości, a spacer tą aleją to nie tylko okazja do poznania reprezentacyjnych budowli miasta, ale także pomników i miejsc pamięci.
...nie nasze podręczniki historii
Pośrodku zamkowego ogrodu stoi monument autorstwa Roberta Sobocińskiego, upamiętniający zbrodnię katyńską, latami przemilczaną w oficjalnych podręcznikach historii. Pomnik przedstawia ciała ofiar uformowane w kształcie korony drzewa, wypełniające doły wykopane w ziemi; pośród ciał rozrzucone są niewielkie pamiątki i rzeczy osobiste pomordowanych, a wymowny napis głosi: "Odebrano im życie, aby zabić Polskę".
Po drugiej stronie ulicy, w Collegium Maius - dawnym gmachu pruskiej Komisji Kolonizacyjnej, który jest obecnie siedzibą Wydziału Filologii Polskiej UAM, przed rokiem otwarto pasaż im. Stanisława Barańczaka. Przypomina on tego poetę i opozycjonistę, który jako członek Komitetu Obrony Robotników wyrzucony został z pracy na Uniwersytecie, nie mógł też drukować swoich dzieł w oficjalnym obiegu; wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, pozostając symbolem poznańskiej opozycji demokratycznej w czasie PRL-u.
Nieco dalej, przed budynkiem Urzędu Wojewódzkiego, znajduje się pomnik Stanisława Mikołajczyka - powstańca wielkopolskiego, działacza ludowego, a w latach II wojny światowej premiera rządu na uchodźstwie, natomiast w podcieniach budynku umieszczono tablice poświęcone przedwojennemu marszałkowi sejmu i senatu Wojciechowi Trąmpczyńskiemu oraz wojewodom poznańskim: Ludwikowi Bocianowskiemu, Adolfowi Bnińskiemu, Witoldowi Celichowskiemu i Rogerowi Raczyńskiemu.
i nawet nie literatura, też zamknięta w sobie...
Kontynuując spacer al. Niepodległości, dochodzimy do skrzyżowania z ul. Karola Libelta - niegdyś ul. Królewskiej, która przez Bramę Królewską prowadziła do przedmieścia Kundorf. Z daleka widać znajdujący się wśród drzew pomnik Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej (zaprojektowany przez Mariusza Kulpę). Przedstawia on zawalone płyty symbolizujące ruiny "domu - państwa"; do symbolicznego "podziemia" zajrzeć można przez szklane ściany, a z rumowiska wylatują orły, które kierują się ku kolumnadzie "bramy wolności". Monument uzupełniają płyty z żeliwnymi tabliczkami informujące o Wielkopolanach, którzy stracili życie wskutek agresji nazistowskiej, w okresie funkcjonowania Polskiego Państwa Podziemnego. W stojącym obok kiosku multimedialnym można znaleźć informacje o Państwie Podziemnym. Odszukuję dane o członkach ziemiańskiej rodziny z Brylewa koło Gostynia: Józef Ponikiewski, adiutant morski Naczelnego Wodza PSZ na Zachodzie, zginął razem z generałem Sikorskim w katastrofie lotniczej, jego brat Stanisław stracony został w obozie koncentracyjnym; już w domu uzupełnię swą wiedzę: najmłodszy z braci, podchorąży Andrzej Ponikiewski, służył jako adiutant morski generała Andersa, przeżył wojnę, podobnie jak ich matka Eliza, która - skazana na karę śmierci - przeżyła obozy w Stuthoffie i Ravensbrück. A to wojenne losy tylko jednej rodziny...
jeśli co pozostanie, to otwarte oczy dziecka...
Po drugiej stronie alei znajduje się kościół i klasztor Dominikanów. Przybyli oni do Poznania (w okolice Śródki) w pierwszej połowie XIII wieku, lecz jeszcze przed lokacją miasta książę Przemysł I przeniósł klasztor w okolice dzisiejszej ul. Dominikańskiej. Po kasacie zakonu przez pruskiego zaborcę i przeszło stu latach nieobecności dominikaninie powrócili do Poznania tuż przed II wojną światową. Nowa świątynia powstała pod koniec lat 50. XX wieku, ma cechy bazyliki wczesnochrześcijańskiej, z dwiema wieżami w fasadzie. Warto wejść też na dziedziniec kościoła - pod kolumnadą umieszczono tablice upamiętniające znane poznańskie osobistości oraz organizacje akademickie i niepodległościowe - to swoisty "panteon" Wielkopolan. Nie sposób wymienić wszystkich, wspomnę jedynie: członków korporacji akademickich, prześladowanych i eksterminowanych w Rosji sowieckiej w latach 1921-1939, harcerzy Szarych Szeregów, nauczycieli tajnego nauczania, organizatorów Podziemnego Państwa Polskiego, żołnierzy Okręgu Poznańskiego AK, wymordowanych na Wołyniu, w Katyniu, Charkowie i Miednoje, uczonych środowiska poznańskiego, którzy rozwinęli polską myśl zachodnią, ofiary stanu wojennego... Swoją tablicę ma też jedna z najwybitniejszych poetek polskich XX wieku - Kazimiera Iłłakowiczówna, która "w Poznaniu na wygnaniu" spędziła 35 lat powojennego życia, obok znajduje się tablica pisarza Romana Brandstaettera, którego powojenne losy rzuciły do naszego miasta. Przed wejściem do kościoła stoi kamień, którego autorem jest Józef Petruk, poświęcony ojcu Stanisławowi (Honoriuszowi) Kowalczykowi, duszpasterzowi akademickiemu, który zginął tragicznie w czasie stanu wojennego. Napis przypomina: "Jeśli ludzie zamilkną, kamienie wołać będą".
Informacje praktyczne:
- Dojazd tramwajami linii 3, 4, 8, 9, 16 do przystanku Fredry
Warto poczytać: IPN [oprac.], Polskie Państwo Podziemne w Wielkopolsce. 1939-1945, t. 1-5
- Józef Ratajczak, Lekcje u Iłłakowiczówny
- Przemysław Bystrzycki, Szabasy z Brandstaetterem
- Dariusz Matelski, Wykaz wojewodów poznańskich
- Stanisława Borowczyk [red.], Ojciec Honoriusz Stanisław Kowalczyk OP
W internecie:
- poznan.ipn.gov.pl
- poznan.dominikanie.pl
- honoriusz.op.org.pl
Witold Gostyński
