Śródka to jedna z najstarszych i najbardziej klimatycznych dzielnic Poznania, której historia sięga średniowiecza. Leży na wschodnim brzegu rzeki Cybina, tuż przy Ostrowie Tumskim, najstarszej części miasta.
Początki Śródki i Ostrówka
Śródka pierwotnie powstała jako osada służebna dla kompleksu na Ostrowie Tumskim. Obecny teren dzielnicy składa się z dwóch historycznie odrębnych obszarów: miasta biskupiego Śródka i miasta kapitulnego Ostrówek. Ostrówek, choć dziś trudny do uchwycenia, istniał między Ostrowem Tumskim a Śródką - jego ślady zachowały się m.in. w nazwie krótkiej ulicy.
Prawdopodobnie Ostrówek był niewielką wysepką w nurcie Cybiny, wystarczająco stabilną, by mogła powstać na niej stała osada. Stałych mieszkańców tego miejsca znamy już z pierwszej połowy XIV wieku. W kolejnych stuleciach osada uzyskała status samodzielnego miasta, rządzonego najpierw prawem polskim, a później magdeburskim.
Układ przestrzenny i ulice
Dokładny układ Ostrówka pozostaje przedmiotem przypuszczeń. Historyczne zbiegi ulic - Ostrówek, Śródka, Filipińska i św. Jacka - wskazują na istotne znaczenie komunikacyjne tych punktów. Rozwidlenie ulic Śródka i Filipińskiej mogło wynikać zarówno z organizacji rynku, jak i z lokalizacji mostów lub brodów przez Cybinę. Ulica św. Jacka prawdopodobnie wyznaczała linię przepływu cieku wodnego.
Zachowane dziś podziały własnościowe i układ ulic po południowej stronie Śródki mogą być pozostałością pierwotnego zagospodarowania Ostrówka, z nieregularnym placykiem połączonym krótkim odcinkiem ulicy Cybińskiej.
Pierwsze wzmianki i rozwój osady
Pierwsza wzmianka o Śródce pochodzi z 1231 roku i dotyczy istniejącego już kościoła św. Małgorzaty. Przypuszcza się jednak, że osada zaczęła się formować już w XII, a nawet XI wieku, gdy w pobliżu istniał kościół św. Michała, będący poprzednikiem lub wcześniejszym wezwaniem obecnego kościoła św. Jana.
Najpierw powstała osada, później miasto, pełniące funkcje lokalnego ośrodka, gdy na Ostrowie Tumskim brakowało miejsca pod zabudowę.
Okres zaborów i fort Prittwitz
W czasach zaborów w pobliżu Śródki przebiegały pruskie obwarowania Poznania. Najważniejszym elementem był fort Prittwitz na wzgórzu reformackim. Jego rdzeń miał kształt niepełnego owalu i dominował nad dzielnicą.
Dwie bramy - Bydgoska na północy i Warszawska na wschodzie - kierowały ruch z miasta. Warszawska brama nawiązywała formą do starożytnych rzymskich bram. Po zniesieniu zakazu wysokiej zabudowy pod koniec XIX i na początku XX wieku nastąpiła pełna wymiana zabudowy, a wszystkie elementy twierdzy zostały rozebrane w okresie międzywojennym i po wojnie. Na miejscu fortu powstała ulica Podwale.
Rynek Śródecki i życie miasta
Najwcześniej pod koniec XII wieku wytyczono obszerny rynek zbliżony kształtem do prostokąta, przy którym stanął kościół św. Małgorzaty - najstarszy zachowany element urbanistyki Poznania.
Mimo braku murów obronnych, Śródka pełniła w XIII wieku rolę miasta i była określana jako "stare miasto", po lokacji Poznania na lewym brzegu Warty. Intensywny rozwój zachodniego miasta od XV wieku spowodował, że Śródka stała się faktycznym przedmieściem.
Zakony i klasztory
W XVII-XVIII wieku na wzgórzu wschodnim osiedlili się reformaci oraz Filipini, budując kościoły i klasztory. Reformaci wznosili drewniane zabudowania, a później murowany kościół i klasztor, który po kasacie w XIX wieku przeznaczono na zakład dla głuchych. Filipini zbudowali swój klasztor przy ulicy Filipińskiej dopiero w XVIII wieku.
Przemiany powojenne i współczesność
Po II wojnie światowej przeprowadzono na Śródce dramatyczne zmiany urbanistyczne. Przebito szeroką trasę komunikacyjną, która przecięła południowy kraniec Rynku Śródeckiego. Zmiany te pozostawiły dzielnicę w formie zdezintegrowanej, odsłaniając widok na dolinę Warty i eksponując jej unikalny, choć fragmentaryczny układ urbanistyczny.
Śródka to dzielnica o bogatej historii, z zachowanymi śladami średniowiecznej urbanistyki, zabytkowymi kościołami i klimatycznymi uliczkami, która mimo trudnych przemian przetrwała jako ważna część Poznania.
