Cmentarz Garnizonowy

Dane statystyczne:
Liczba pochowanych osób: 1521
Liczba mogił: 1491
Powierzchnia: 2,5 ha

Cmentarz Garnizonowy usytuowany jest na zboczu Cytadeli, pomiędzy cmentarzem parafii św. Wojciecha, al. Armii Poznań, linią suchej fosy i ul. Za Cytadelą. Cały teren, podzielony na 9 kwater, obejmuje powierzchnię około 2,5ha.
Współczesny Cmentarz Garnizonowy zajmuje obszar cmentarza nazywanego przed II wojną światową "nowym cmentarzem garnizonowym". Nazwa odróżniała go od położonego na wschód "starego" cmentarza garnizonowego ("starogarnizonowego") - założonego przez Prusaków w pierwszej połowie XIX wieku na potrzeby powstającej twierdzy.
"Nowy cmentarz garnizonowy" ukształtował się w wyniku rozwoju "starego" cmentarza w kierunku zachodnim poprzez przeznaczanie nowych terenów na pochówki początkowo związane z Wojskami Wielkopolskimi. Najstarsze więc kwatery Cmentarza Garnizonowego to chronologicznie kwatery IX, VIII, VII, które tworzyły mogiły powstańców wielkopolskich oraz ofiar wojny polsko-bolszewickiej i gdzie pierwsze polskie pochówki sąsiadowały z mogiłami niemieckimi. W początkach 1919 r. odrębne pole grzebalne zyskali lotnicy - najbardziej na zachód wysuniętą kwaterę I.
Wskutek inicjatywy starszego kapelana wojskowego rejonu duszpasterskiego w Poznaniu ks. Szczepana Janasika, tworzącego nową parafię wojskową w Poznaniu, rozszerzono cmentarz jeszcze bardziej na zachód. Rok 1922 r. uznaje się za początek "nowego cmentarza garnizonowego", a kolejne powstające kwatery to VI i górna część V.
W latach następnych cmentarz stopniowo rozrastał się w dół stoku, w stronę dzisiejszej al. Armii Poznań - kwatery V (dolna część), IV, III i w końcu II.
Opiekę nad cmentarzami powierzono powstałej w 1926 r. parafii wojskowej p.w. św. Józefa Oblubieńca (obecnie kościół oo. Karmelitów Bosych), która obejmowała swoim zasięgiem powiaty: poznański, obornicki, czarnkowski, szamotulski, międzychodzki, nowotomyski, wolsztyński, grodziski, kościański i śremski.
Na cmentarzu starogarnizonowym istniał podział na klasy przy wyborze miejsca pochówku. Osoby z najwyższym prestiżem chowano na dole stoku, a najwyżej grzebano samobójców lub wyznaniowych odstępców. Nie było to jednak regułą. Na nowym cmentarzu taki podział już nie istniał, a pochówki oficerów należały do rzadkości. Wyjątkiem była kwatera lotników, którą opiekowały się wojska powietrzne. Po II wojnie światowej była jedyną zadbaną kwaterą spośród wszystkich na Cmentarzu Garnizonowym.
W okresie międzywojennym większość pogrzebów garnizonowych rozpoczynała się w kościele św. Józefa Oblubieńca. Bywało również, że kondukt pogrzebowy ruszał bezpośrednio z kostnicy przy obecnej ul. Tadeusza Kościuszki.
W 1945 r. przez cmentarz przeszło główne natarcie oddziałów rosyjskich i wiele nagrobków zostało zniszczonych. Spalone zostały także księgi cmentarne. Po wojnie parafia wojskowa przestała istnieć, a rolę kościoła garnizonowego przejął dawny kościół ewangelicki na ul. Szamarzewskiego.


Szczegółowa inwentaryzacja została wykonana dopiero w 1967 r. przez Poznańskie Przedsiębiorstwo Zakładów Zieleni. Opisano wówczas stan mogił, a cztery lata później sporządzono plan sytuacyjny, a także dokumentację projektowo - kosztorysową. W 1975 roku Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Urzędu Miasta w Poznaniu zadecydował o uporządkowaniu terenu nekropolii. Dokonano uaktualnienia inwentaryzacji grobów, na podstawie której przeprowadzono rewaloryzację cmentarza, będącego wówczas w fatalnym stanie. Ustawiono nowe nagrobki wg projektu Czesława Wodniaka. Wykonane zostały ze sztucznego kamienia w formie krzyża z czarnym napisem i orłem. W latach osiemdziesiątych przeprowadzono wewnętrzny podział cmentarza na część garnizonową oraz na cmentarz powstańców wielkopolskich i innych żołnierzy poległych w latach 1918-1920.
Od tamtych lat wygląd cmentarza niewiele się zmienił.
W roku 2008 przeprowadzono renowację kwater VII, VIII i IX (tzw. powstańców wielkopolskich i innych żołnierzy poległych w latach 1918-1920) - oczyszczono i zakonserwowano stele, odrestaurowano zniszczone zabytkowe nagrobki.
Najnowsza inwentaryzacja cmentarza została przeprowadzona przez prof. dr hab. Wiesława Olszewskiego i zakończona w 2008 roku. Jednocześnie powstało opracowanie historii wszystkich cmentarzy na stokach Cytadeli poznańskiej również autorstwa prof. W. Olszewskiego.

Informacje o osobach pochowanych pochodzą z Wydziału Polityki Społecznej Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego, który sprawuje opiekę nad grobami i kwaterami wojennym znajdującymi się na tym cmentarzu.
Kontakt tel.: 61 854-13-58, 61 854-18-25.

Opracowano na podstawie:
1. W. Olszewski Cmentarze na stokach poznańskiej Cytadel", Poznań 2008, Wydawnictwo Naukowe UAM w Poznaniu;
2. W. Olszewski Garnison Ehrenfriedhof 1914-1918 w Poznaniu, Poznań 2008, Art-Media;
3. J. Bączyk, A. Bilski Na stoku Cytadeli Poznańskiej - przewodnik po cmentarzach, Poznań 2005, Wielkopolskie Muzeum Walk Niepodległościowych w Poznaniu.

Ten artykuł ma więcej niż jedną stronę. Wybierz poniżej kolejną, żeby czytać dalej