W 1956 roku poznańscy robotnicy odważyli się wystąpić przeciwko władzy komunistycznej. 28 czerwca wczesnym rankiem tysiące ludzi wyszło z fabryk na ulice i pomaszerowało do centrum. Wkrótce robotnicza demonstracja przerodziła się, w pierwszy w PRL-u, wielki protest przeciwko komunistycznemu państwu i jego moskiewskim mocodawcom. Część demonstrantów ruszyła pod siedzibę znienawidzonego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego przy ul. Kochanowskiego na Jeżycach. Z budynku UB padły strzały w kierunku demonstrantów. Byli pierwsi zabici i ranni. Do stłumienia ulicznego protestu władza wysłała 10 tysięcy żołnierzy i 400 czołgów. Zginęło około 60 osób.
W tym roku przypada 70. rocznica wydarzeń nazywanych "Poznańskim Czarnym Czwartkiem", później "Wypadkami poznańskimi", a także, chyba trochę na wyrost "Powstaniem Poznańskiego Czerwca", a najczęściej po prostu "Poznańskim Czerwcem". Już w październiku 2025 roku Rada Miasta Poznania uchwaliła, że 2026 będzie Rokiem Bohaterów Poznańskiego Czerwca 1956 r.
Główne uroczystości odbędą się 28 czerwca i będą miały charakter państwowy, ale program wydarzeń, jakie przygotowywane są w naszym mieście, nie ograniczy się tylko do tego jednego dnia. Wiele inicjatyw zapowiadają już teraz poznańskie instytucje kultury.
Jednym z pierwszych wydarzeń będzie spektakl muzyczny "Rewolta", przygotowywany przez Teatr Muzyczny, który jest "równolatkiem" Poznańskiego Czerwca. Premierę zaplanowano na 14 marca. "Rewolta" opowiada historię jednej z poznańskich rodzin, łącząc prawdziwe wydarzenia z fikcyjnymi. Głównym bohaterem opowieści jest Franek, były nauczyciel, który został ukarany przeniesieniem do pracy przy maszynie za swoje nieprawomyślne poglądy. Po drugiej stronie jest jego brat, Mietek, lojalny wyznawca i funkcjonariusz nowej władzy. Ich relacja staje się symbolem pęknięcia, które podzieliło społeczeństwo.
Jako ilustracja muzyczna "Rewolty" posłużą piosenki zespołu Maanam, m.in. "Nocny Patrol", "Bądź ostrożny", "Smycz", "Falowanie i spadanie". W spektaklu staną się one głosem tych, którzy nie zgadzają się na niesprawiedliwość, ograniczanie wolności słowa, represje, przesłuchania, przeszukania. Za scenariusz na podstawie koncepcji Przemysława Kieliszewskiego odpowiada Przemysław Pilarski. Reżyserią zajmie się Jerzy Jan Połoński. Pierwsze, marcowe spektakle zaplanowano na 14, 15, 18, 19, 20 i 21.03. Kolejne odbędą się już w czerwcu: 19, 20, 23, 24, 26, 27 i oczywiście 28.06. Rewoltą oraz specjalnym koncertem plenerowym pod pomnikiem Poznańskiego Czerwca Teatr Muzyczny zakończy sezon 2025/2026.
Spektakle, wystawione w miejscach historycznych, w których działy się dramatyczne wydarzenia "Czarnego Czwartku", przygotowuje Teatr Ósmego Dnia, wielokrotnie wcześniej odwołujący się do wydarzeń z 1956 roku. Najpierw, 13.06, zobaczymy "Pierwszy strzał", spektakl poświęcony obrońcy robotników w procesach uczestników czerwcowych wydarzeń, wybitnemu mecenasowi Stanisławowi Hejmowskiemu. Sceną będzie w tym wypadku parking obok budynku sądu, przy ulicy noszącej imię adwokata.
Plenerowym spektaklem pt. "Trzy Tramwajarki" Ósemki przypomną historię Heleny Przybyłek, Stanisławy Sobańskiej i Marii Kapturskiej, pracownic poznańskiego MPK, które 28 czerwca 1956 podniosły z ziemi okrwawiony polski sztandar i przyłączyły się do demonstracji, za co zapłaciły ogromną cenę. W spektaklu udział wezmą ich rodziny. Prezentacja spektaklu odbędzie się na ul. Gajowej lub w zajezdni przy ul. Madalińskiego w sobotę 20.06.
Wieczorem 27.06, dzień przed 70. rocznicą, Teatr Ósmego Dnia pokaże widowisko "Stukot/Czerwiec "56", opowiadające o pierwszych strzałach na ul. Kochanowskiego, zdobyciu sądu, więzienia przy Młyńskiej i pierwszych ofiarach. Udział w spektaklu wezmą, o ile pozwoli na to stan zdrowia, nieliczni już żyjący uczestnicy Czerwca. Spektakl zostanie pokazany na ulicy Młyńskiej.
Ósemki chcą także upamiętnić osoby, które zginęły. Będą zbierać historie i relacje, wspomnienia, materiały fotograficzne, pamiątki. Te informacje zostaną zebrane i pokazane publicznie w formie wideo. - Naszym marzeniem jest, by prezentacje odbywały się w specjalnym tramwaju, podczas przejazdu trasą prowadzącą śladami ofiar oraz w formie mappingu w wybranych miejscach w mieście. Materiały opublikujemy również w internecie - mówią autorzy projektu z Ósemek. Przejazdy mają się odbywać od 13 do 28 czerwca.
Teatr Nowy wystawi prapremierę pt. "Zdzisiu. Chciałem zobaczyć sprawiedliwość" z tekstem, w reżyserii i z muzyką Tomasza Mana, która opowiada dramatyczną czerwcową historię Zdzisława Wardejna, późniejszego popularnego aktora.
Można być pewnym, że 70. rocznica krwawo stłumionego robotniczego buntu będzie dla wydawców książek historycznych okazją do przypomnienia tragicznych wydarzeń oraz ich następstw, np. procesów poznańskich czy walki o zgodę na budowę pomnika. Kilka publikacji planuje Wydawnictwo Miejskie Posnania, np. we współpracy z Uniwersytetem im. A. Mickiewicza, wyda antologię tekstów literackich (poezja, proza, reportaż, inne) na temat Czerwca 1956 roku.
W 2026 roku ukaże się książka autorstwa Piotra Grzelczaka, będąca starannie wyselekcjonowanym zbiorem tekstów, pierwotnie publikowanych na łamach naszego miesięcznika "IKS.Kulturapoznan.pl", wzbogaconych o nowe treści oraz ikonografię. Autor podejmie również temat pamięci o Czerwcu "56, która w okresie PRL-u, ze względu na trudne warunki życia i powtarzające się błędy władz, była zarzewiem wielu późniejszych wystąpień i demonstracji. Warto podkreślić, że już w grudniowym numerze miesięcznika opublikowany został artykuł Piotra Grzelczaka poświęcony Stanisławowi Matyi - nieformalnemu liderowi protestujących robotników.
Wydawnictwo Miejskie zorganizuje także wystawę plenerową prezentującą archiwalne zdjęcia pozyskane z Instytutu Pamięci Narodowej, archiwum Zakładów Cegielskiego, rozgłośni radiowych i telewizji, kolekcji prywatnych, a także z portalu cyryl.poznan.pl. Plansze będą prezentowane w różnych lokalizacjach w ciągu całego roku.
Planowana jest także wystawa stereofotografii w Fotoplastykonie Poznańskim. W zabytkowym urządzeniu zaprezentowane zostaną trójwymiarowe zdjęcia pokazujące przebieg demonstracji, a także materiały dokumentujące obchody 25. rocznicy Poznańskiego Czerwca 1956, w tym budowę i odsłonięcie pomnika "Poznańskich Krzyży". - Wystawa w Fotoplastykonie będzie pokazywana przez trzy miesiące. Wydawnictwo zorganizuje także cykl spacerów z przewodnikiem dla młodzieży, osób dorosłych oraz seniorów śladami Czerwcowych wydarzeń - mówi Paulina Węgielnik, zastępca dyrektora ds. handlowych i wydarzeń kulturalnych w WMP.
Różnorodne działania z okazji 70. rocznicy Czerwca przygotowują także instytucje powołane specjalnie do tego celu. Muzeum Powstania Poznańskiego Czerwiec 1956 zorganizuje wystawy, wykłady i oprowadzania tematyczne oraz specjalną edycję akcji Światełko dla Czerwca. Szerokie plany ma także poznański oddział Instytutu Pamięci Narodowej.
Szymon Mazur
© Wydawnictwo Miejskie Posnania 2026
