Odnowa

Historia największej rewitalizacji śródmieścia Poznania

Początek: diagnoza miasta i potrzeba zmiany

Historia Projektu Centrum zaczyna się na długo przed pojawieniem się pierwszych maszyn budowlanych w śródmieściu. W 2013 roku Miasto Poznań przyjęło Zintegrowany Program Odnowy i Rozwoju Śródmieścia Poznania na lata 2014-2030 - dokument strategiczny, który wprost nazywał problemy centralnych obszarów miasta: degradację przestrzeni publicznych, spadek atrakcyjności ulic handlowych, dominację ruchu samochodowego oraz niedostosowanie infrastruktury do potrzeb współczesnych użytkowników miasta. Jednocześnie dokument ten wskazywał kierunek zmian: centrum ma być miejscem życia, spotkań i mobilności opartej na transporcie zbiorowym, pieszym i rowerowym.

W tym kontekście szczególną rolę przypisano ulicy Święty Marcin - jednej z najważniejszych osi urbanistycznych Poznania, ulicy o ogromnym znaczeniu symbolicznym, historycznym i komunikacyjnym, która przez lata stopniowo traciła swoją rangę reprezentacyjnej przestrzeni miejskiej. To właśnie ona stała się impulsem do rozpoczęcia szerokiej dyskusji o przyszłości całego centrum.

Konsultacje społeczne jako fundament projektu

Projektowanie i realizacja tak złożonego przedsięwzięcia, jakim był Projekt Centrum, od samego początku oparto na dialogu ze społecznością lokalną. Miasto przyjęło założenie, że przebudowa śródmieścia nie może być wyłącznie techniczną ingerencją w przestrzeń, lecz procesem prowadzonym wspólnie z mieszkańcami, przedsiębiorcami oraz właścicielami nieruchomości zlokalizowanych w centrum Poznania.

Pierwsze spotkania konsultacyjne dotyczące koncepcji przebudowy ulicy Święty Marcin odbyły się już w marcu i maju 2015 roku, na długo przed rozpoczęciem prac projektowych. Uczestniczyli w nich mieszkańcy, lokalni przedsiębiorcy oraz właściciele nieruchomości, a także przedstawiciele jednostek miejskich bezpośrednio zaangażowanych w przygotowanie inwestycji: spółki Poznańskie Inwestycje Miejskie, Zarządu Dróg Miejskich oraz Biura Koordynacji Projektów i Rewitalizacji Miasta. Podczas spotkań prezentowano wstępne założenia przedsięwzięcia, omawiano możliwe warianty zmian i zbierano opinie, uwagi oraz postulaty dotyczące przyszłego kształtu ulicy.

W czerwcu 2015 roku przeprowadzono szeroko zakrojone badania ankietowe dotyczące planowanych zmian w tzw. ścisłym centrum Poznania, obejmującym ulicę Święty Marcin oraz ulice 27 Grudnia, Gwarną, Kantaka, Ratajczaka, aleję Marcinkowskiego i plac Wolności. W badaniu wzięło udział ponad 700 osób. Formularze ankiet były dostępne w punktach konsultacyjnych zlokalizowanych w przestrzeni miasta, na stronie internetowej Miasta Poznania, a także zostały przekazane korespondencyjnie do ponad 600 właścicieli nieruchomości położonych na analizowanym obszarze.

Kolejnym etapem procesu konsultacyjnego były warsztaty, które odbyły się 23 czerwca 2015 roku. Uczestniczyło w nich ponad 60 osób - przedstawicieli społeczności lokalnych oraz ekspertów z zakresu urbanistyki, estetyki przestrzeni publicznej, gospodarki nieruchomościami, transportu oraz zieleni miejskiej. Spotkanie miało charakter pogłębionej pracy warsztatowej i umożliwiło konfrontację różnych perspektyw oraz wypracowanie wspólnych rekomendacji.

Zebrane w toku spotkań, badań ankietowych i warsztatów wnioski posłużyły do opracowania wytycznych projektowych, które stały się podstawą do ogłoszenia konkursu urbanistyczno-architektonicznego na zagospodarowanie przestrzeni publicznej ścisłego centrum Poznania. Konkurs ogłoszono 14 sierpnia 2015 roku, a jego zakres objął obszar ulicy Święty Marcin oraz ulic 27 Grudnia, Gwarnej, Kantaka, Ratajczaka, alei Marcinkowskiego i placu Wolności. Podsumowaniem całego procesu konsultacji były raporty udostępnione publicznie, dokumentujące przebieg dialogu społecznego i zgłaszane postulaty. Więcej informacji o: spotkaniach z mieszkańcami możesz  przeczytać tutaj. Podsumowaniem całego procesu konsultacji są raporty, które udostępniono tutaj. Informacje o badaniu ankietowym przeczytasz tutaj. O warsztatach możesz dowiedzieć się więcej tutaj.  

Konkurs "Poznań - Centrum Od Nowa": od wizji do koncepcji

Kluczowym momentem było ogłoszenie w 2015 roku konkursu urbanistyczno-architektonicznego "Poznań - Centrum Od Nowa". Jego celem było nie tylko zaprojektowanie nowego wyglądu ulicy Święty Marcin, lecz także zaproponowanie całościowej wizji zagospodarowania przestrzeni publicznej ścisłego centrum miasta. Konkurs zakładał połączenie wszystkich form mobilności - tramwaju, ruchu pieszego, rowerowego i ograniczonego ruchu samochodowego - z wysokiej jakości przestrzenią publiczną: zielenią, oświetleniem, małą architekturą, funkcjami społecznymi i usługowymi.

Na konkurs wpłynęły 23 prace z Polski i zagranicy. Zwyciężyła koncepcja przygotowana przez Studio ADS2 z Poznania, która została doceniona za spójność urbanistyczną, czytelny układ przestrzenny oraz umiejętne połączenie reprezentacyjnego charakteru centrum z jego codzienną funkcjonalnością. Wystawa pokonkursowa, prezentowana w przestrzeni miasta, była jednym z pierwszych momentów bezpośredniego spotkania mieszkańców z przyszłą wizją centrum. Więcej możesz przeczytać tutaj.

Od koncepcji do programu inwestycyjnego

Na bazie zwycięskiej koncepcji rozpoczęto prace nad Projektem Centrum - największym przedsięwzięciem rewitalizacyjnym w historii Poznania. Projekt od początku planowany był jako inwestycja etapowa. Faza I, realizowana pod nazwą "Program Centrum - Etap I", obejmowała przebudowę tras tramwajowych oraz uspokojenie ruchu samochodowego w ulicach Święty Marcin, Fredry, Mielżyńskiego, 27 Grudnia, na placu Wolności oraz w ulicy Towarowej.

Projekt uzyskał dofinansowanie ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020, co podkreślało jego znaczenie nie tylko lokalne, ale i krajowe - jako inwestycji wspierającej niskoemisyjny transport zbiorowy i zrównoważony rozwój miast.

Niewidoczna praca przed rozpoczęciem robót

Zanim rozpoczęły się roboty budowlane, wykonano ogromną ilość prac przygotowawczych, często niewidocznych dla mieszkańców, a kluczowych dla powodzenia inwestycji. Opracowywano koncepcje wielobranżowe, projekty budowlane i wykonawcze, a równolegle prowadzono szczegółowe inwentaryzacje infrastruktury podziemnej i naziemnej. Wykorzystano nowoczesne metody badawcze, takie jak georadar i skaning 3D, wykonywano przekopy próbne oraz badania geotechniczne, w tym w miejscach wymagających później wykopów sięgających nawet siedmiu metrów głębokości.

Zinwentaryzowano istniejącą zieleń, analizowano stan sieci wodociągowych, kanalizacyjnych, gazowych, elektroenergetycznych i teletechnicznych, a całość uzupełniało Studium Wykonalności dla Projektu Centrum. Równocześnie prowadzono liczne spotkania z właścicielami i zarządcami nieruchomości przy ul. Święty Marcin, koordynując przyszłe przebudowy przyłączy i minimalizując ryzyko kolizji podczas robót.

Realizacja: centrum w przebudowie

Roboty budowlane rozpoczęły się w 2017 roku i były prowadzone etapami aż do 2024 roku. Skala inwestycji była bezprecedensowa: przebudowano ponad 72 tysiące metrów kwadratowych przestrzeni publicznych oraz 1,53 kilometra linii tramwajowych w samym sercu miasta. Prace obejmowały nie tylko nowe torowiska i przystanki, lecz także całkowitą wymianę lub modernizację infrastruktury podziemnej, konstrukcji drogowych, oświetlenia oraz elementów małej architektury.

Szczególnym wyzwaniem była koordynacja robót w czynnym, gęsto zabudowanym śródmieściu. Prace prowadzono często w systemie "projektuj i buduj", co pozwalało elastycznie reagować na odkrywane w trakcie robót kolizje i niezinwentaryzowane elementy infrastruktury. Zdemontowane materiały kamienne - kostka brukowa, płyty i krawężniki - były odzyskiwane i przekazywane do ponownego wykorzystania.

Transport, który porządkuje miasto

Jednym z głównych celów Etapu I była poprawa funkcjonowania transportu tramwajowego. Przebudowano torowiska w ulicach Święty Marcin, Fredry i Mielżyńskiego, wymieniono sieć trakcyjną, zmodernizowano węzły rozjazdowe oraz przystanki. Wprowadzono rozwiązania ograniczające hałas i drgania, poprawiające komfort podróży oraz niezawodność komunikacji.

Równolegle zmieniano filozofię organizacji ruchu. Ulice centrum przestały pełnić funkcję tras tranzytowych. Zwężono jezdnie, ograniczono relacje skrętne, wprowadzono strefy tempo 30 i strefy zamieszkania. Na wielu odcinkach piesi odzyskali pierwszeństwo, a ulica zaczęła funkcjonować jako przestrzeń wspólna - miejsce poruszania się, spotkań i zatrzymania się.

Dostępność i detale techniczne

Projekt Centrum od początku projektowany był z myślą o dostępności. Ciągi piesze zaprojektowano o odpowiedniej szerokości, z nawierzchniami ograniczającymi poślizg. Wprowadzono bezprogowe przejścia, linie naprowadzające i pola ostrzegawcze dla osób z niepełnosprawnością wzroku, odpowiednie oświetlenie i logiczny układ elementów pionowych. Przystanki tramwajowe wyposażono w rozwiązania ułatwiające korzystanie z transportu osobom z ograniczoną mobilnością, słuchem i wzrokiem.

Estetyka, zieleń i miejski charakter

Nowy Święty Marcin i ulice przyległe zyskały spójną estetykę opartą na trwałych, naturalnych materiałach. Zastosowano granit strzeliński, kamień naturalny i wysokiej jakości elementy małej architektury. Wprowadzono nowe nasadzenia drzew w formie szpalerów oraz zieleń niską, podkreślając reprezentacyjny charakter przestrzeni przed CK Zamek, Uniwersytetem Ekonomicznym czy Aulą Uniwersytecką.

Istotnym elementem była również odbudowa i reinterpretacja detali historycznych - takich jak murki czy schody przy kościele św. Marcina - z wykorzystaniem zdemontowanych wcześniej bloków kamiennych.

Efekty i znaczenie Etapu I

Zakończenie Etapu I Projektu Centrum przyniosło wymierne efekty komunikacyjne, przestrzenne i społeczne. Wzrosła liczba pasażerów komunikacji miejskiej na przebudowanych liniach, poprawiła się czytelność układu przestrzennego centrum, a jakość przestrzeni publicznych wyraźnie wpłynęła na codzienne funkcjonowanie mieszkańców i użytkowników miasta. Projekt został doceniony również na poziomie ogólnopolskim - Miasto Poznań otrzymało prestiżową nagrodę Urban Innovator w kategorii Nowa Urbanistyka.

Święty Marcin po rewitalizacji - przestrzeń, która żyje

Rewitalizacja nie zakończyła się wraz z odbiorami technicznymi. Nowa przestrzeń ulicy Święty Marcin stała się naturalnym miejscem działań społecznych i kulturalnych. Organizowane są tu wydarzenia plenerowe, festiwale, spacery miejskie, akcje artystyczne i inicjatywy lokalnych instytucji kultury. Ulica ponownie stała się sceną życia miejskiego - miejscem spotkań mieszkańców, studentów, turystów i przedsiębiorców.

Projekt Centrum - Etap I pokazał, że konsekwentna, wieloletnia praca planistyczna, projektowa i wykonawcza może realnie zmienić sposób funkcjonowania miasta. To opowieść o odbudowie centrum Poznania jako przestrzeni wspólnej - zaprojektowanej z myślą o ludziach, a nie wyłącznie o ruchu.